در كتاب كافی نقل شده است كه شخصی به حضرت صادق(ع) گفت: برادرم، در بغداد است و نگرانم كه در همان جا بمیرد. امام فرمود: باك نداشته باش! هر جا كه خواهد بمیرد، چون هیچ مؤمنی در شرق یا در در غرب زمین باقی نمی‏ماند مگر آن كه خداوند روح او را در وادی السلام با ارواح مؤمنان دیگر قرار می‏دهد.

آن شخص پرسید: وادی السلام كجا است؟

حضرت فرمود: در پشت كوفه(نجف) بدان من اجتماع ارواح را می‏بینم كه حلقه حلقه نشسته اند و با یكدیگر گفت و گو دارند.(1)

"حبه عرنی" از امام امیرالمؤمنین(ع) پرسید: آیا مردگان با هم تكلم و مؤانست دارند؟ حضرت فرمود: بلی، اگر پرده از جلوی چشمان تو برداشته شود، آن‏ها را می‏بینی كه حلقه حلقه نشسته‏اند. آنان روح هایی هستند و هر مؤمنی در هر كجا كه از دنیا برود، روح او به وادی السلام منتقل می‏شود. وادی السلام بقعه‏ای از بهشت عدن است.(2)

ذره ذره كاندرین ارض و سماست‏

جنس خود را همچو كاه و كهرباست‏

نوریان مر نوریان را جاذبند

ناریان مر ناریان را طالبند(3)

در روایت دیگر امیرالمؤمنین(ع) فرمود: "ارواح كافران در وادی برهوت یمن اجتماع می‏كنند".(4)

پی‏نوشت‏ها:

1 - سید محمد حسین حسینی طهرانی، معادشناسی، ج‏3، ص 232.

2 - همان، ص 234.

3 - مثنوی، ج‏6، ص 601، چ میرخانی.

4 - محمد حسین حسینی طهرانی، معادشناسی، ج‏3، ص 236.

]]> 2005-03-15T22:03:00+01:00 2005-03-15T22:03:00+01:00 tag:http://eteghady.mihanblog.com/post/31 محمدرضا بهروز

مردم آن زمان این گونه اشیا را داشتند; از این روى گرفتن زكات براى جبران كمبودهاى اجتماعى تكیهء بیشترى شده است , امّا خمس غنایم جنگى , هنگامى بود كه جنگى رخ مى داد. اگر غنایمى به دست مسلمانان مى رسید, پیامبر یا امیرالمؤمنین یا صحابه ابتدا یک پنجم آن را كنار مى گذاشتند و بقیه را بین مسلمانانى كه در جبهه شركت كرده بودند, تقسیم مى كردند.
موارد دیگر خمس , گنج و غوّاصى و تجارتى بود كه در آمد آن از خرجى سال بیشتر باشد. اما موارد دیگرتعلق خمس یعنى گنج و غوّاصى كه بسیار نادر بود و تجارت ها در آن زمان اضافه تر از خرج نبود و غالباً باكمبودهاى فراوانى همراه بود و اصلاً تجارت آن چنانى نبود و هر خانواده اى با چند عدد مرغ و گوسفند ومقدارى كشاورزى , خود را اداره مى كرد. بنابراین خمس , موردش كم بود, ولى زكات زیاد بود ; از این جهت آیات خمس كمتر از آیات زكات است .

 ثانیاً: كلمهء زكات بر صدقات مستحبى بر انفاقات و رسیدن به بیچارگان هم اطلاق مى شود
(سید على اكبر قرشى , قاموس قرآن , ج 3 ص 170)
ثالثاً: حكم الهى و دستور و قانون خدا چه یك بار گفته شود و چه چند بار, در وجوب آن فرقى نیست ونمى توان گفت : خمس را چون یك بار مطرح كرده , پس درجهء وجوبش كمتر از درجهء وجوب زكات است .
رابعاً: اغلب استعمالات كلمهء زكات در قرآن به معناى طهارت و نمو و پاكى نفس آمده و همهء آن ها مربوط به زكات واجب نیست .
 

سه قسم اوّل سهم امامت و رهبرى پیامبر(ص) و امامان(ع) است، چون سهم الله نیز مال پیامبر(ص) است. این سه سهم، سهم مقام پیشوایى و زعامت است كه با وجود و حضور آن بزرگواران در اختیار آنان قرار مى گرفت.

در زمان ما كه زمان غیبت حضرت مهدی(ع) است، این سه سهم كه از آنِ حضرت(ع) است به نائب عام ایشان كه مجتهد جامع الشرائط باشد، اختصاص مى یابد. او باید این اموال را در مصارف صحیحى كه مربوط به جامعة اسلامى است هزینه كند. پس سهم امام(ع) كه نیمى از خمس است در ابتدا از آنِ امام(ع) و حقّ امام زمان(ع) است. او نیز سیّد است، ولى نوّاب خاص یا عامّ حضرت لزومى ندارد كه سیّد باشند. حق امامت به آنان منتقل مى شود، گرچه سیّد نباشند.[2]

امّا سه قسم دوم (یتیم ها و مساكین و ابن السبیل) باید از سهم سادات پرداخت شود.

بنابراین كلّ خمس به شش قسم تقسیم مى شود. سه قسم حق امامت است و سه قسم حق فقرا از سادات است.

در باب خمس مى گویند خمس به دو قسم تقسیم مى شود؛ نیمى از آن سهم امام(ع) و نیمى سهم سادات است. در حقیقت تمام خمس مال سادات است ولى نیمى از آن كه سهم امام است به مرجع تقلید كه نائب عام امام است پرداخت مى شود و او در راه نشر مقام امامت و تبلیغ دین از آن استفاده مى كند.

علّت این كه صدقة واجب یعنى زكات مال و زكات فطرة غیر سید بر سید حرام است، روایاتى است كه زكات را چرك دست مردم دانسته و سادات را از گرفتن آن برحذر كرده است تا این كه سادات احترام خود و رسول الله(ص) را حفظ كرده و به عنوان گرفتن زكات سر این زمین و ‌آن زمین به این سرا و آن سرا به گدایى نیافتند. چون بر اساس آیة شریفة «خذ من أموالهم صدقةً تطهرهم و تزكیهم»،[3] (از اموال مردم زكات بگیر تا آنان را پاك گردانی) استفاده مى شود كه زكات دادن موجب پاك شدن اموال مى شود. به سادات گفته شده كه زكات چرك است[4] تا از توجه سادات به زكات جلوگیرى شود، در نتیجه احترام سادات محفوظ بماند.

علت این كه در قرآن زكات بیشتر مطرح شده ولى خمس كمتر مطرخ شده، این است كه متعلق زكات بیشتر است. زكات به نُه چیز كه تمامى آن ها در دست مردم فراوان بوده است و استفاده آن در مصارف هشت گانه و تعمیم بر غیر سادات كه میلیون ها برابر سادات اند مى تواند علّت طرح بیشتر زكات در قرآن باشد.

[1] انفال(8) آیة‌41.

[2] مستمسك العروه الوثقی، ج 9، ص 567 به بعد.

[3] توبه (9) آیة 103.

[4] مستمسك العروه الوثقی، ج 9، ص 307.

 این كه بگوییم در قرآن و حدیث فقط زكات مطرح شده و از خمس خبرى نیست، صحیح نمى‏باشد، زیرا این مسئله هم در قرآن بیان شده و هم احادیث فراوان بر واجب بودن خمس دلالت دارد.
قرآن كریم مى‏فرماید: »واعْلموا أنّما غنمتم مِن شى‏ء فأنّ‏للَّه خمس و للرسول والذى القربى والیتامى والمساكین وابن السبیل إنْ كنتم آمنتم باللَّه؛ بدانید هرگونه غنیمتى به دست آورید، خمس آن براى خدا و براى پیامبر و براى ذى القربى و یتیمان و مسكینان و درماندگان در راه است، اگر به خدا ایمان آورده‏اید«.(1)
این آیه كه براى بیان وجوب خمس نازل گردیده، با تأكیداتى همراه است كه كاملاً اهمیت خمس را مى‏رساند: در احادیث در مورد خمس به تفصیل سخن گفته شده است، كه چند روایت را ذكر مى‏كنیم:
امام باقر(ع) فرمود: »بر احدى حلال نیست كه در خمس تصرّف كند و چیزى با آن بخرد مگر این كه حق ما را به ما برساند«.(2)
حضرت صادق(ع) فرمود: »من با این كه نیازمند نیستم، از شما درهم (خمس) را مى‏گیرم، به خاطر آن كه مى‏خواهم با دریافت خمس، مال شما را پاكیزه گردانم«.(3)
امام باقر(ع) فرمود: »خمس بسیار مهم است. عمل نمى‏كند به آن مگر كسى كه قلبش با ایمان مورد آزمایش قرار گرفته باشد«.(4)
حضرت صادق(ع) فرمود: »خداوند صدقه (زكات) را بر ما حرام نموده و به جایش خمس را حلال فرموده است«.(5)
پس مسئله خمس به عنوان یك واجب دینى در قرآن و حدیث مطرح شده، آن هم به گونه‏اى كه كاملاً حكایت از عنایت شرع انور به این واجب الهى مى‏كند. بلى زكات در قرآن بیشتر مطرح شده و در 32 آیه از زكات نام برده شده، ولى باید توجه داشت كه اوّلاً وجوب زكات فقط در یك آیه آمده:(6) بقیه آیات زكات یا درباره صدقات مستحبى است،(7) یا پرداخت زكات به عنوان صفتى از صفات مؤمنان و مردان خدا ذكر شده،(8) یا در مورد زكات در ادیان گذشته است.(9) در برخى آیات »زكات« به معنى پاكى به كار رفته،(10) نه به معناى زكات واجب؛ بنابراین معناى زكات گسترده بوده و شامل انواع مختلف كمك مالى و غیر مالى، واجب یا مستحب مى‏شود، در حالى كه معناى خمس یك چیز بیشتر نیست.
ثانیاً ممكن است علت كثرت آیات زكات این باشد كه در زمان نزول قرآن و محیطى كه قرآن نازل گردید، عمده ثروت مردم آن زمان، چیزهایى بود كه زكات در آن‏ها واجب است، مثل جو و گندم و خرما و گاو و گوسفند و شتر. غالباً مردم غیر از این‏ها چیزى نداشتند تا در قرآن گفته شود.
ثالثاً شاید بتوان گفت كه چون موارد مصرف زكات بیشتر بوده، تأكید بیشترى بر زكات و پرداخت آن شده است. مصرف خمس فقط براى پیامبر و ذوى القرباى بوده و اینان بخششى كوچك از جامعه بودند، ولى مصرف زكات بسیار وسیع‏تر بود، زیرا تمامى فقرا و مساكین وابن السبیل و فى سبیل اللَّه و غارمین (بدهكارن) مشمول گرفتن زكات مى‏شدند.
رابعاً: چون مصرف خمس، مخصوص پیامبر و خویشان حضرت بود، كمتر به آن گوشزد شد، تا كسى توهم نكند پیامبر براى خود و خویشان دست و پا زده است، ولى چون زكات براى عموم مردم بود، بسیار در قرآن و روایات نسبت به پرداخت آن تأكید شده است، بنا بر نقل تاریخ، سیره و روش مسلمانان و حاكمان صدر اسلام در گرفتن زكات با اجبار بوده است. پیامبر پنج نفر را از مسجد به خاطر عدم پرداخت زكات اخراج كرد و فرمود: »تا زكات مالتان را پرداخت نكرده‏اید، در مسجد نماز نخوانید«.(11) بدین جهت زكات از بیت المال مسلمین محسوب مى‏شود كه مورد مصرف آن مردم فقیر و بدهكار و كارهاى به زمین مانده مربوط به مسلمین مى‏باشد. البته این مطلب مورد بحث است كه آیا زكات فقط به نُه چیز تعلق مى‏گیرد یا به كل اموال (اعم از مال التجاره، انواع میوه، محصولات كشاورزى و غیره)؟
اگر به كلّ اموال زكات تعلق بگیرد، بودجه بسیار عظیمى خواهد شد كه صدها برابر خمس خواهد گشت.
پى نوشت‏ها:
1. انفال (8) آیه 41.
2 و 3 و 4. وسائل الشیعه، ج 6، ص 337 و 338 و 350.
5. همان، باب 29، از ابواب مستحققین زكات، حدیث 7.
6. توبه (9) آیه 103.
7. نمل (27) آیه 3؛ روم (30) آیه 39 و... .
8. حج (22) آیه 41؛ لقمان (31) آیه 4؛ نور (24) آیه 37.
9. مریم (19) آیه 31 و 55؛ انبیا (21) آیه 73.
10. كهف (18) آیه 81؛ مریم (19) آیه 13.
11. وسائل الشیعه، ج 9، ص 24.
 

   از نظر عقلى در نظام هستى هر آنچه اثر و كمال وجودى است و اصل وجود داراى درجات و مراتبى است. همچون نور كه قسمى از آن ضعیف است و قسمى دیگر شدید و قوى وجود نیز داراى شدت و ضعف است و این مراتب وجودى به واسطه شدت و ضعف در یك سلسله طولى واقع مى‏گردند به طورى كه هر چه رو به بالا برویم (منظور ارتقاء وجودى است نه بالا رفتن جسمانى و فیزیكى) وجود قوى‏تر و شدیدتر و وسیع تر مى‏گردد و بالعكس هر چه رو به پائین برویم وجود ضعیف‏تر و سنگ‏تر مى‏شود. و هر مرتبه از مراتب بالا واجد كمال مراتب پایین است. اما مراتب پائین كمالات مراتب مافوق را دارا نمى‏باشند. از اینرو همچون حقیقت و مراتب نور كه مثلاً نور با صد درجه قوّت. واجد كمال نوریت درجه 90 مى‏باشد به علاوه كمالى افزون اما نور درجه 90 داراى همه كمال نوریت درجه صد نمى‏باشد چون مادون آن رتبه است.

    و همین طور تفاوت دو مرتبه نور و اشتراك آن دو به نور است یعنى اختلاف دو منبع نورانى به نور است (در نور با هم اختلاف دارند) و همچنین اشتراك آنها نیز به نور است. در باب حقیقت وجود نیز ماجرا از همین قرار است تفاوت مراتب وجود به خود وجود است یعنىشدت و ضعف وجودى بین آنها تمایز ایجاد كرده. در عین اینكه اشتراك آنها نیز به وجود است.

    حال با تبیین این مقدمه یك سر این سلسله طولى وجود منتهى مى‏گردد به ضعیف‏ترین مراتب وجود كه در مرز عدم و نیستى است. و طرف دیگر این سلسله وجود مطلق و شدید و بى نهایت و بى كرانه‏اى است كه آن را واجب الوجود یا خداى متعال مى‏نامیم و چون در رأس سلسله است و این سلسله طولى است كمالات همه موجودات پائین‏تر را داراست به علاوه كمالاتى كه اختصاص به وجود واجب حضرتش دارد. و این شدت وجود و بى حدّى را وجوب وجود و محدودیت موجودات غیر حق تعالى را امكان مى‏نامیم.

    نتایج این بحث (متناسب با مقدمات) اینست كه اولاً هیچ كمالى در موجودات امكانى نیست كه وجود حق تعالى آن را فاقد باشد.

    ثانیا همه كمالات موجودات امكانى برگفته از وجوب واجب حق تعالى است.

    ثالثا عدم نهایت و بى كرانگى وجود حضرت حق فرض شریك برایش باقى نمى‏گذارد و همین است معناى توحید.

اما آثار توحید به نحو اجمال

  انسان موحّد در مى‏یابد كه همه كمالات از آن خداست. و هر كمالى را در وجود خویش مى‏بیند آن را معلول خداوند و لطف پروردگار مى‏شمارد جز به درگاه حق به هیچ كس نظر استقلالى نمى‏نماید. چرا كه همه در وجود و آثار وجودیشان معلول خدایند. همه موجودات امكانى را محتاج و نیازمند مى‏یابد و فقط حضرت حق را غنى و بى نیاز و همین امر تثبیت ماجراى بندگى است. در مى‏یابد كه بنده است و باید مولاى حقیقى را بندگى كند و این هدف خلقت است.

اقسام توحید

  توحید اقسام فراوانى دارد كه مهمترین آن‏ها عبارتست از توحید خالقى، توحید ربوبى، توحید عبادى. وقتى انسان معتقد شد نظام آفرینش را اللّه آفریده و اوست كه این نظام را مى‏پروراند فقط در برابر فرمان الله اطاعت مى‏كند و بس این قسم توحید را در اصطلاح توحید عبادى گویند. در توحید عبادى معبود و آنچه ستایش مى‏كنیم یكى است. توحید خالقى یعنى خالق و آفریدگار یكى است و توحید ربوبى به معناى یگانگى رب و پروردگار است. موحد كسى است كه در مقام توحید ربوبى معتقد باشد كه تمام جهان امكان آفریده خداى واحد ودر تحت تدبیر و پرورش اوست. رب یكى است (رب یعنى مالك و مدبر و پرورنده. خالق یعنى آفریننده)، (تفسیر سوره ابراهیم، آیه ‏الله جوادى آملى، ص 15).

آثار توحید به نحو تفصیل

  خاصیت توحید آن است كه انسان از خداوند بترسد و از احدى غیر از او هراس نداشته باشد انبیاء چنین بودند كه از خدا مى‏ترسیدند و از احدى هراسناك نبودند وارثان انبیاء هم اینچنین هستند. اما آنها كه هم از خدا مى‏ترسند و هم از آبروى خود حساب مى‏برند هرگزراهى كوى نبوّت و رسالت نیستند. اگر آبروست چه بهتر كه در راه دین ریخته شود و اگر خون است چه بهتر كه به پاى نهال مذهب ریخته شود. اگر كسى متاع گران قدرى دارد چه بهتر كه نثار دین كند. آنكه مى‏گوید من از آبرویم مى‏ترسم یعنى این سرمایه را در راه دین صرف نمى‏كنم. اوهم از خدا مى‏ترسد و هم از خلق خدا. او در ترس ثنوى (مشرك) است و موحد نیست چرا كه بت‏ها بر دو قسم است بت غلیظ و بت لطیف. غلیظ‏ترین و ستبرترین بت‏ها همین سنگ و چوب‏هاى تراشیده شده و لطیف‏ترین بتها هوى و هوس‏هاى درونى است بت بتكده دل به قدرىظریف و لطیف است كه خود بت تراش و بت فروش و بت پرست هم آنرا نمى‏شناسند. انسان چه در مورد بت برون و چه در مورد بت درون مشمول نفرین ابراهیم خلیل است كه فرمود: «اف لكم و لما تعبدون من دون الله»؛(انبیاء، آیه 67).

    سخن خلیل حق سلام الله علیه تنها درباره بت‏هاى برونى و ساخته از چوب و سنگ نبود. فرمود اُف بر شما و چیزى كه غیر خداست آن را مى‏پرستید و این سخن همه انبیاى ابراهیمى است و همچنان زنده است و اگر كسى در ترس و امید اهل توحید باشد یقینا از جهت اعتقاد درونى و بینش دل هم موحد است ابتدا موحدانه جهان و جهان آفرینش را مى‏شناسد و سپس موحدانه از چیزى مى‏ترسد یا به چیزى دل مى‏سپارد.

    (خَشْیت) وصف موحدان است اما یك وقت انسان از خداى غایب مى‏ترسد و یك وقت از خداى شاهد حاضر. ترس همیشه یكسان نیست خصوصیت آن بینش درونى است كه مایه خصوصیت ترس است ما اگر خدا را غایب بپنداریم و بگوئیم خدایى را كه از اومى‏ترسیم بعدها او را خواهیم دید و در محكمه‏اش حاضر مى‏شویم این ترس از غایب است و ترس از غایب آن چنان موثر نیست لكن اگر خدا را حاضر و شاهد و ناظر بدانیم و بدانیم كه در محضر او هستیم و بدانیم فردا داور است و امروز شاهد و بدانیم كه در محكمه عدل خدا گذشته ازشهادت دست و پا فرشته‏ها، خود خداوند نیز شاهد است بهتر او را عبادت مى‏كنیم در این حال اگر از او بترسیم این ترس از شاهد است.

    امام على(ع) فرمود: «اتّقوا المعاصى فى الخلوات فان الشاهد هو الحاكم ؛ از گناهان پنهانى بترسیر زیرا آن كس كه امروز مى‏بیند، فردا قاضى و داور خود اوست» (نهج‏البلاغه، حكمت رقم 324 - عرفان و حماسه آیه ‏الله جوادى آملى، گفتار سوم، ص 82 - 80).

وصف دیگر موحد

 عمل توحیدى آن است كه كار را نه به خودت واگذار كن و نه به غیر خودت كار را تنها از آن خدا بدان و بدان كه تنها او عالم را تدبیر مى‏كند هیچ نعمتى بالاتر از نعمت توحید نیست و هیچ گناهى هم بدتر از شرك نخواهد بود «ان الشرك لظلم عظیم»؛ (سوره لقمان، آیه 13).

    حال آیا رواست كه انسان در تمام حالات هستى در كنار سفره خداى واحد بنشیند و غیر خدا را به عنوان رب مبدأ اثر بداند؟! این شرك، رسوایى در جهان را به دنبال خواهد داشت، (عبادات، آیه ‏الله جوادى آملى، بخش اول، ص59).

مقام توحید:

  در این مرحله كه مرحله «لا تجعل مع الله الها آخر»؛ (سوره اسراء، آیه 22)است شخص مى‏گوید غیر از ذات اقدس خداوند احدى مالك و تملك چیزى نیست «قل اللهم مالك الملك تؤتى الملك من تشاء و تنزع الملك ممنّ تشاء و تعزّ من تشاء و تذلّ من تشاء بیدك الخیر انك على كل شى‏ء قدیر»؛ (سوره آل عمران، آیه 26).

 انسان مى‏یابد كه هر گونه قدرتى ملك خداست او نه تنها مالك سماوات و ارض است مَلِك هم هست و نه تنها مالك انسان است بلكه مالك ملك و سلطنت و نفوذ هم هست و به هر كس كه بخواهد این نفوذ را عطا مى‏كند و از هر كس كه بخواهد آن را مى‏گیرد. آنگاه اشیاء و اشخاص در برابر خداوند جنبه مظهریّت مى‏یابند.

مراحل توحید

  توحید دو مرحله دارد در ابتدا توحید یكى گفتن است یعنى مؤمن «لا اله الاّ اللّه» مى‏گوید و به آن ایمان دارد و غیر الله موجودى را شایسته عبادت نمى‏داند. اما از این مرحله بالاتر یكى كردن است و آن این است كه بداند جز خدا هیچ موجودى مالك چیزى نیست، (مراحل اخلاق در قرآن، آیه ‏الله جوادى آملى، ص 387 - 385).

    خلاصه سخن آنكه اگر توحید در انسان رسوخ یابد در تمام اعتقادات و اعمال او تأثیر مى‏گذارد لذا انبیاء ابتدا به اصلاح این عقیده اهتمام مى‏ورزیدند و مراتب ایمان شخص به مراتب توحید اوست پس توحید اساس و پایه تمام اعتقادات و اعمال انسان مى‏باشد.

براى اطلاعات بیشتر مراجعه شود به:

    1. بیست گفتار استاد شهید مرتضى مطهرى گفتار هفدهم، جهان‏بینى توحیدى استاد شهید مرتضى مطهرى - مبدأ و معاد، آیه ‏الله جوادىآملى

    2. ولایت در قرآن آیت‏الله جوادى آملى، ص 119، تأثیر توحید در رفتار انسان.

3. پیام قرآن، ج 2 و 3 (تفسیر موضوعی)، آیت الله مکارم

4. راه خداشناسی، استاد جعفر سبحانی

5. راه شناخت خدا، محمدی ری شهری

برخی از یك سو، مدعى هستند كه استدلالات توحید، بر اساس منطق ریاضى (؟!) بى‏پایه است و در پى آن، مى‏گویند كه بر رد توحید هم، دلیلى نیست. این گونه تناقض‏گویى، از هرمنطقى خارج است؛ زیرا بى‏پایگى اشعار به ابطال دارد.

    گذشته از آن «منطق ریاضى» همان منطق ارسطویى است كه از دو زبان استفاده مى‏كند: یكى زبان ریاضى و دیگرىزبان طبیعى. در این زمینه بهتر است با اساتید ریاضى - كه با منطق ارسطویى نیز آشنایى دارند - گفت‏ وگو كنید تاصحت مدعا بر شما آشكار گردد.

    از طرف دیگر، شما هیچ دلیلى بر بى‏پایگى استدلالات ذكر شده توحید، ارائه نكرده‏اید و صرفا به یك ادعاىتوخالى بسنده نموده‏اید، كه این روش هرگز در كاوش‏هاى نظرى قابل قبول نیست.

    نكته دیگر آن كه، وجود هزاران جهان، هیچ ایرادى ندارد؛ بلكه مقتضاى ادله عقلى و نقلى نیز همین است. درروایتى آمده است كه: «خداوند هزار هزار عالَم و هزار هزار آدم آفریده است». اما این كه هر عالمى نیز، خدایى داشتهباشد تصوّرى نامعقول و ناشى از آن است كه از آغاز، تصورى غلط درباره خدا صورت پذیرفته و آن گاه توابعغیرمنطقى آن رخ نموده است.

    پس، در آغاز بایستى تعقّل صحیحى از خدا داشت و آن گاه به مرحله دیگر گام نهاد. اساسا عقل بر ضرورت وجودخدایى حكم مى‏كند كه «خدا» باشد و وجود، عین ذات او باشد و هیچ گونه حدى نداشته باشد. در غیر این صورتخدا نخواهد بود.

    خدایى كه دامنه نفوذش، فقط جهان «A» است و عاجز از هرگونه نفوذ در جهان «B» مى‏باشد و... خدا نیست. براىاین كه عاجز است و عاجز نمى‏تواند خدا باشد. به عبارت دیگر: از این «چند خدایى» كه تصوّر شده، اگر یكى براىصدور همه موجودات كافى باشد، پس وجود دیگرى لغو و بیهوده است و اگر كافى نیست، هر دو عاجز و محدودهستند. و عجز و محدودیت و لغویت، با خدایى سازگار نیست.

    آنچه كه تاكنون از جهان مادى شناخته شده، جملگى از یك ارگانیزم و نظام واحد و یكپارچه تبعیت مى‏كنند.بنابراین منشأ آن نیز كلى است و اگر عوالمى، جز آنچه كه شناخته شده موجود باشد - اگر تابع همین سیستم است -در این صورت خالق آن یكى است و صرف احتمال وجود عالمى، با سیستم كاملاً مغایر، نمى‏تواند عقل را بر وجودمنشأیى دگر متقاعد سازد. گذشته از این كه وجود چنین عالمى، نیاز به اثبات دارد.

موضوع جزء دانستن واجب

   ذات واجب الوجود، نمى‏تواند داراى اجزا باشد. براى این كه اگر خدا به آن جزء نیاز دارد، در آن صورت نمى‏تواندواجب‏الوجود باشد و اگر این جزء، لغو و بیهوده است، در این صورت چه انگیزه‏اى براى تصور آن وجود دارد؟ مجددامطالعه منظم و یا خواندن جلد پنجم كتاب «روش رئالیسم» را به شما توصیه مى‏كنیم.

1)الله شناسی (سه جلد)، علامه آیت الله حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی، شاگرد علامه طباطبائی

بعضی از عناوین این مجموعه عبارت است از: خدا را می توان دید، خداوند عاشق ماسوی و ما سوی عاشق اوست، امکان دیدار و لقاء خداوند برای مؤمنین خوش کردار، خداوند همه جا هست چشم بگشا و ببین، منکرین لقاء خدا زیان بارترین مردمند، طرق مختلف «الله شناسی» غیر از طریق لقاء الله همگی کج و معوج و تاریک است، منطق قرآن هر گونه وجود و آثار وجود را در خدا حصر می کند و ... آنان که غیر از خدا اثری قائل اند مبتلا به شرک خفی هستند و مباحثی از این قبیل.

برنامه پیشنهادی دوم

2) مجموعه پیام قرآن، آیت الله مکارم شیرازی

- معرفت و شناخت در قرآن مجید، ج 1

- خداجویی و خداشناسی در قرآن مجید، ج 2

- طرق معرفه الله در قرآن مجید، ج 3

- صفات جمال و جلال در قرآن مجید، ج 4

برنامه پیشنهادی سوم

3) تفسیر موضوعی قرآن کریم، توحید در قرآن، ج 2، آیت الله جوادی آملی

شالوده توحید در قرآن کریم در این کتاب، در سه بخش: الف. اثبات توحید ب. مراتب توحید 3. ابطال شرک، بحث گردیده است.

برنامه پیشنهادی چهارم

4) سری جهان بینی اسلامی شهید مطهری، شامل بخش های:

1. انسان و ایمان

2. جهان بینی توحیدی

3. وحی و نبوت

4. انسان در قرآن

5. جامعه و تاریخ

6. امامت و رهبری

7. زندگی جاوید یا حیات اخروی

برنامه پیشنهادی پنجم

5) راه شناسی، آیت الله مصباح یزدی

راهنماشناسی، آیت الله مصباح یزدی

شما با توجه به دسترسی به هر یک از منابع پنج گانه که معرفی شد، می توانید یک برنامه پیشنهادی را انتخاب کنید. مطالعات خود را با یادداشت برداری انجام دهید تا نتایج بهتری بدست آید.

در ضمن برای اینکه در مطالعات خود با نشاط پیش بروید، چند کتاب را در حاشیه کار اصلی خود مورد بررسی قرار دهید:

1. حکمت عبادات یا اسرار عبادات، آیت الله جوادی آملی

2. اسرار الصلوه، میرزا جواد آقا ملکی تبریزی

3. تفسیر سوره حمد، امام خمینی(ره)

    براى آگاهى بیشتر، ر.ك: انسان و سرنوشت، شهید مطهرى

1) دارندگان ایمان بدون عمل صالح.

2) دارندگان عمل صالح بدون ایمان.

3) فاقدان ایمان و عمل صالح.

4) دارندگان ایمان و عمل صالح.

    از میان گروه هاى فوق سه دسته اول زیانكارند(البته مراتب خسران هر یك متفاوت است) و تنها آخرین گروه اهلنجات و خوشبختى‏اند. زیرا كمال و سعادت انسان با هر دو میسر است. در ضمن صاحبان توحید نظرى نیز منحصر بهمسلمین نیستند و در میان دیگر ادیان آسمانى نیز موحدانى وجود دارند؛ مثلا در جهان مسیحیت نیوتن مخالف تثلیثو پیرو توحید بوده در عین حال اگر چنین كسانى اهل بهشت نیز نباشند لیكن موقعیتشان با مشركان و ملحدان تفاوتخواهد داشت.

    به عبارت دیگر همان طور كه سعادت داراى مراتب و درجات است شقاوت نیز ذومراتب و دركات است.

 نظریه تكامل موجودات زنده از ابعاد مختلف قابل بررسى است: گاهى از دیدگاه اعتقاد به خدا و توحید بحث مى‏شود كه آیا این نظریه با اعتقاد به خدا منافاتى دارد یا نه؟ و گاهى از این بعد كه با آیات قران در مورد خلقت در اینجا از چندسو باید مسأله را مورد بررسى قرار داد:

اما سؤال از این كه چرا اسلام این حق را نسبت به زنان قائل نشده و چرا اسلام چند شوهری را اجازه نداده ، زیرا در این نوع زناشویی رابطه پدر با فرزند عملاٌ نا مشخص است، هم چنان كه در كمونیسم (اشتراك) جنسی رابطه پدر با فرزندان نامشخص است.
همان طور كه كمونیسم نتوانست برای خود جا باز كند، چند شوهری نیز نتوانست مورد پذیرش باشد، زیرا زندگی خانوادگی و ایجاد آشیانه برای نسل آینده و ارتباط قطعی میان نسل گذشته و آینده، خواسته غریزه و طبیعت بشر است. چند شوهری نه تنها با طبیعت انحصار طلبی و فرزند دوستی مرد نا موافق است، كه با طبیعت زن نیز مخالفت دارد. تحقیقات روانشناسی ثابت كرده است كه زن بیش از مرد خواهان تك همسری است. (3)
از جهت دیگر زن از مرد فقط عاملی برای ارضای غریزه جنسی خود نمی خواهد كه گفته شود هرچه بیشتر، برای زن بهتر. زن از مرد موجودی می خواهد كه قلب او را در اختیار داشته باشد ؛ حامی و مدافع او باشد؛ برای او فداكاری نماید و غمخوار او باشد.
زن در چند شوهری هرگز نمی توانسته حمایت و محبت و عواطف خالصانه و فداكاری یك مرد را نسبت به خود جلب كند، از این رو چند شوهری نظیر روسپی گری همواره مورد تنفر زن بوده است. چند شوهر داشتن نه با تمایلات و خواسته های مرد موافقت داشته است و نه با خواسته ها و گرایش های زنان.(4) علاوه بر این ، یكی دیگر از مشكلاتی كه در صورت چند همسری برای زنان ذكر شده، مشخص نبودن پدر برای فرزند می باشد.
مسئله تعلق فرزند و معین شدن پدر فرزند، اگر چه تحقیقات امروزی و آزمایش های پزشكی آن را مشخص می كند، اما از نظر روانی همچنان مسئله حل نشدنی است؛ زیرا اولاٌ: همان گونه كه دانشمندان می گویند: نتایج آزمایشهای تجربی صد در صد نیست و احتمال خطای اشتباه انسانی یا ... وجود دارد.
ثانیاٌ: مسئله اقناع روحی و روانی پدر و مادر و فرزند چیزی نیست كه با آزمایش قابل حل باشد. فرزند می خواهد اطمینان قلبی و درونی یابد كه پدر و مادر او واقعی هستند و همین طور پدر و مادر. تا زمانی كه اقناع و اطمینان قلبی و درونی صورت نگیرد ، به همان نسبت رابطه و پیوند عاطفی بین پدر و مادر و فرزند متزلزل خواهد بود.       

   پى‏نوشت‏ها:
1 - تفسیر نمونه، ج‏3، ص 256 - 260؛ مجموعه آثار، مطهرى، ج‏19، ص 357 - 361.
2 - المیزان، ج‏4، ص 319.    3 – مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج19، ص 302.
4 – همان ، ص 311.

«زن در مسائل مالى و اقتصادى، استقلال و آزادى كامل دارد و مى‏تواند در اموال شخصى خود هر گونه دخل و تصرفى نماید; بدون آن كه موافقت‏شوهر لازم باشد. اعم از این كه آن اموال قبل از ازدواج به دست آمده باشد و یا بعد از آن‏» . ⁽²⁾

براى اثبات این اصل در فقه شیعه، به دو دلیل از منابع فقهى مى‏توان استناد نمود.

1- آیه «للرجال نصیب مما اكتسبوا و للنساء نصیب مما اكتسبن‏» ⁽³⁾

یعنى: مردان را از آنچه كسب مى‏كنند و نیز زنان را از آنچه به دست مى‏آورند بهره‏اى است.

كلمه اكتساب به معنى به دست آوردن است اما فرقى كه راغب اصفهانى بین معناى كسب و اكتساب متذكر مى‏شود بسیار قابل توجه و دلیل بر مدعاست; وى مى‏گوید: كلمه اكتساب در به دست آوردن فایده‏اى استعمال مى‏شود كه انسان مى‏خواهد خودش از آن استفاده كند و بهره‏بردارى اختصاصى از آن نماید و كسب، هم آنچه را كه خود مى‏خواهد استفاده كند شامل مى‏شود و هم آن چیزى را كه براى دیگران به دست مى‏آورد. ⁽⁴⁾ از این جهت معناى كلمه كسب از معناى اكتساب عامتر است. مطابق این معنى، زن و مرد چیزى را كه به دست مى‏آورند، خودشان مستقلا حق تصرف و بهره‏بردارى از آن را خواهند داشت.

از این رو، مفاد آیه چنین خواهد بود كه هر یك از زن و مرد، آن چیزى را كه به دست مى‏آورند - خواه اختیارى باشد; مانند كسب درآمد یا غیراختیارى; مانند ارث و غیره - به خودشان اختصاص دارد و حق استفاده و بهره‏بردارى را به طور مستقل خواهند داشت. مرحوم علامه طباطبایى در تفسیر این آیه مى‏گوید:

«اگر مرد و یا زن از راه عمل چیزى به دست مى‏آورد خاص خود اوست و خداى تعالى نمى‏خواهد به بندگان خود ستم كند .از اینجا روشن مى‏شود كه مراد از اكتساب در آیه نوعى حیازت و اختصاص دادن به خویش است; اعم از این كه این اختصاص دادن به وسیله عمل اختیارى باشد نظیر اكتساب از راه صنعت و یا حرفه یا به غیر عمل اختیارى. لیكن بالاخره منتهى مى‏شود به صفتى كه داشتن آن صفت‏باعث این اختصاص شده باشد... و معلوم است كه هر كس، هر چیزى را كسب كند از آن بهره‏اى خواهد داشت و هر كسى هر بهره‏اى دارد، به خاطر اكتسابى است كه كرده است‏» . ⁽⁵⁾

یكى از مفسرین با برداشت وسیعترى از این آیه، نسبت‏به آزادى زنان در اشتغال و تجارت، مى‏گوید:

«خداوند در كسب و تجارت نسبت‏به سعى و كوشش هر كسى از مرد و یا زن از نعم خود عطا مى‏فرماید... آیه شریفه دلیل است كه زنان هم مى‏توانند به تجارت مشغول شوند و همچنین نسبت‏به سعى و كوشش خود از نعم الهى بهره‏مند شوند» . ⁽⁶⁾

2- عموم قاعده «الناس مسلطون على اموالهم‏»

این قاعده كه به نام قاعده «تسلیط‏» معروف است از قواعد پذیرفته شده، نزد فقهاى شیعه است و در فقه، بدان بسیار استناد مى‏شود.

مفاد قاعده مزبور چنین است كه همه مردم اعم از زن و مرد نسبت‏به اموال خودشان حق هر گونه تصرفى را دارند و استثنایى هم در مورد این كه زن یا زوجه نتواند در اموال خودش تصرف نماید، وارد نشده است، به علاوه روایت «لایحل مال امرء مسلم الا بطیب نفسه‏» ⁽⁷⁾ بدین معنى است كه تصرف در مال شخص مسلمان بدون رضایت او جایز نیست و نیز عمومات متعدد دیگرى كه در آیات و روایات به این مضمون وارد شده است دلالت‏بر این مدعا دارد و هیچ تخصیص و استثنایى كه شوهر را مجاز نماید در اموال همسر خود تصرف كند، وجود ندارد; بر پایه این استدلال، دست مرد از اموال زن كوتاه شده و حق هر گونه مداخله در اموال زن از شوهر سلب گردیده است.

از این رو در مورد استقلال زن از مرد در مالكیت، اداره، تصرف و بهره‏بردارى از اموال، مطابق منابع فقهى شیعه بلكه بسیارى از منابع اهل سنت جاى هیچ تردیدى نیست.

در حقوق ایران نیز به تبعیت از فقه شیعه نظام مالى زوجین از زمان تدوین قانون مدنى در سال 1307، از یك ثبات نسبى برخوردار بوده است. این ثبات را باید ناشى از منشا و مبناى محكم آن دانست. ریشه مذهبى و الهى داشتن قواعد حاكم بر این روابط كه مانع از بى‏عدالتى در روابط بین زن و شوهر است را باید علت این ثبات قلمداد نمود. فلسفه این امر نیز بسیار روشن است; زیرا از ابتدا، اسلام به جاى تشابه‏سازى به «اصل عدالت‏» توجه نموده است و همانگونه كه برخى از صاحب‏نظران دینى اظهار نموده‏اند:

«اصل عدل كه یكى از اركان كلام و فقه اسلامى است، همان اصلى است كه قانون تطابق عقل و شرع را در اسلام به وجود آورده است; یعنى از نظر فقه اسلامى - و لااقل فقه شیعه - اگر ثابت‏بشود كه عدل ایجاب مى‏كند فلان قانون باید چنین باشد نه چنان و اگر چنان باشد ظلم است و خلاف عدالت است ناچار باید بگوییم حكم شرع هم همین است; زیرا شرع اسلام طبق اصلى كه خود تعلیم داده هرگز از محور عدالت و حقوق فطرى و طبیعى خارج نمى‏شود. علماى اسلام با تبیین و توضیح اصل عدل، پایه فلسفه حقوق را بنا نهادند» ⁽⁸⁾

علاوه بر پایه‏گذارى قوانین اسلامى براساس عدالت، اسلام حتى به زوجین اجازه نداد كه توافقى نمایند تا منجر به بى‏عدالتى شود. از امام باقر علیه السلام سؤال شد كه آیا مرد مى‏تواند با زن خود شرط كند كه نفقه را به طور كامل و مساوى با زن دیگر به او ندهد و خود آن زن هم از اول این شرط را بپذیرد؟ امام باقر علیه السلام فرمود:

«خیر چنین شرطهایى صحیح نیست، هر زنى به موجب عقد ازدواج خواه ناخواه حقوق كامل یك زن را پیدا مى‏كند ...» . ⁽⁹⁾

باید توجه داشت كه مطالب یاد شده هرگز به این معنا نیست كه تمام اصول مترقى اسلام پیاده شده است و یا ثباتى كه مطرح كردیم بدین معناست كه اصلاحاتى در طول قانونگذارى حقوق ایران انجام نگرفته یا نباید بگیرد; بالعكس مقتضیات زمان و تحولات اجتماعى ایجاب مى‏كند هر از چند گاهى راه كارهاى مناسب جهت اجراى هر چه بهتر قوانین اسلامى، ارائه شود و اساسا اجتهاد در فقه و پویایى آن به همین معنا است، كه فقه باید جوابگوى نیازهاى زمان خود باشد. بلكه منظور این است كه اصول كلى حاكم بر روابط زوجین از ثبات نسبى برخوردار بوده است.

شایان ذكر است كه وقتى این اصول و قوانین مترقى، چهارده قرن قبل در حقوق اسلام بنیان نهاده شده بود و به زن در تصرف اموال خود استقلال كامل اعطا نمود، در كشورهاى اروپایى تا قبل از قرن بیستم، از جمله حقوق فرانسه كه یكى از مدرنترین و مفصلترین حقوق مدون آنهاست، زنان از حداقل حقوق انسانى هم برخوردار نبودند و اصلا اهلیت تصرف در اموال خود را هم نداشتند.

به همین سبب با مقایسه اجمالى بین قانون اسلام و قوانین دنیاى متمدن غرب كه شاید مفصلترین و كاملترین آنها، قانون مدنى فرانسه باشد مى‏توان گفت‏بر خلاف تصور عده‏اى، حدود اختیارات زن و آزادى و استقلال او در انجام امور مالى و روابط حقوقى و اقتصادى در شریعت و نظام حقوقى اسلام، به مراتب وسیعتر و بیشتر از آن مرزهایى است كه در نظام‏هاى حقوقى كشورهاى مدعى تمدن براى زن شناخته شده است. ⁽¹⁰⁾

پاورقی

1- ماده 1118 قانون مدنى: «زن مستقلا مى‏تواند در دارایى خود هر تصرفى را مى‏خواهد بكند.»
2. سید مصطفى، محقق داماد، بررسى فقهى حقوق خانواده نكاح و انحلال آن، نشر علوم اسلامى، تهران، چاپ پنجم 1374، ص 317.
3. نساء/32.
4. حسین بن محمد، الراغب الاصفهانى، مفردات غریب القرآن، دفتر نشر كتاب، 1404ق، ص 431.
5. سید محمد حسین، طباطبایى، ترجمه سید محمد باقر همدانى، تفسیر المیزان، دفتر تبلیغات اسلامى، قم، 1363 ج 4، ص 534.
6. محمد كریم، علوى حسینى موسوى، كشف الحقایق عن نكت الآیات و الدقائق، حاج عبدالمجید - صادق نوبرى، تهران، چاپ سوم، 1396ق، ج 1، ص 352.
7. محمد بن على ابن بابویه، قمى (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، موسسه نشر اسلامى، قم، چاپ دوم، ج‏4، ص 93; محمد بن حسن، حر عاملى، وسائل الشیعة الى تحصیل مسائل الشریعة، دار احیاء التراث العربى، بیروت، ج 10، ص 449.

8. مرتضى، مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، انتشارات صدرا، تهران، چاپ بیست و یكم، زمستان‏1374، صص 156-. 155
9- ر. ك. همان، ص 450

10- سید مصطفى، محقق داماد، پیشین، ص 317.